II. Propozycje wydawnicze
W swoich rozważaniach poświęciłam wiele uwagi podmiotowemu charakterowi kształcenia, które wpływa na traktowanie procesu edukacyjnego jako całości, niedającej się rozdzielić od funkcjonowania w społeczeństwie, a kształcącej odpowiednie postawy, które pozwolą zgłębiać tajniki wiedzy i usprawniać komunikację międzyludzką.
Edukowanie uczniów na poziomie gimnazjalnym wymaga od nauczyciela umiejętności przekazywania wiedzy językoznawczej. Warto zatem przyjrzeć się propozycjom wydawniczym, które bezpośrednio wiążą się z treściami proponowanymi przeze mnie w cyklu przygotowanych lekcji.
Tematy, które opracowałam oscylują wokół zagadnień poświęconych nowomowie, a także perswazji i manipulacji. Ponadto skupiłam się też na omówieniu funkcji wypowiedzi i zaproponowałam lekcję, w której głównym przedmiotem zainteresowania stają się wulgaryzmy. I o ile w przypadku manipulacji i perswazji, a także funkcji wypowiedzi znalazłam rozwiązania zaproponowane przez poszczególnych autorów, to temat wulgaryzmów i nowomowy został pominięty.
W gimnazjum istotną rolę pełni kształcenie znajomości funkcji językowych, o których mówi nie tylko artykuł Barbary Dyduch, ale także Podstawa programowa. Dlatego trudno się dziwić, że temat zostaje realizowany w większości podręczników do szkoły ponadpodstawowej. W swojej pracy skupię się w szczególności na zestawieniu trzech, a mianowicie: Rozwinąć skrzydła, Zrozumieć słowo i Między nam.
W pierwszym z nich autorzy poświęcają wiele uwagi kształceniu językowemu, a w tym zagadnieniu funkcji językowych. Skupiają się zarówno na sferze teoretycznej, omawiając po kolei każdą funkcję, jak i na sferze praktycznej, odzwierciedlającej się w ćwiczeniach, które mają utrwalać wiedzę uczniów. Polecenia w podręczniku konstruowane są tak, aby uczniowie wiedzieli, że funkcje realizowane są w wypowiedziach i potrafili je w nich wskazać. Ponadto zadania, które nie są szablonowe, pobudzają wyobraźnię uczniów, przez co skłaniają je do refleksji nad znaczeniem słów. Na uwagę zasługuje choćby polecenie:
- Odpowiedz pisemnie, dlaczego poniższe wypowiedzenia pełnią funkcję magiczną.
a) Pan mija się z prawdą.
b) W 2001 roku odszedł od nas na zawsze wybitny dyrygent, Stefan Rachoń.
c) Kula trafiła go w miejsce, gdzie plecy tracą swoją szlachetną nazwę.
d) Wczoraj w kopalniach na Śląsku znów nastąpiły nieuzasadnione przerwy w pracy.[7]
Wymienione ćwiczenie zostaje zestawione z następnym:
- Z poniższego tekstu wypisz wyrazy pełniące funkcję metajęzykową. To polecenie wzbudziło we mnie szczególne zainteresowanie, ponieważ obok tekstu znajduje się dzieło jednego z wybitnych malarzy, które korespondując z treścią zadania ma uświadomić uczniom, że obraz jako forma wypowiedzi również realizuje pewne funkcje.[8]
W Zrozumieć słowo pod redakcją Anity Gis pomija się pewne funkcje językowe, autorka skupia uwagę na tych, które są dominujące w wypowiedziach, a więc na funkcji: impresywnej, ekspresywnej i informatywnej. Zamierzenia autorki znajdują potwierdzenie w poniższych poleceniach:
- Ułóż zdania, które będą pełniły funkcję: informatywną, ekspresywną i impresywną. Wybierz jedną z sytuacji mówienia i sformułuj trzykrotnie wypowiedź, by dominowała funkcja:
a) informatywna
b) ekspresywna
c) impresywna
A) reżyser – komunikat – aktor
B) konduktor – komunikat – pasażer
C) bibliotekarz – komunikat – czytelnik [9]
- Podane czasowniki zestaw w dwóch grupach i wpisz do właściwych rubryk tabeli:
proponuję, życzę, żądam, gratuluję, przemyślmy, radzę, zabraniam, zapewniam, wolałbym, boję się, skrytykuj, poszukajmy, podziel się, cieszę się
funkcja ekspresywna funkcja impresywna[10]
Kolejnym podręcznikiem, w którym znajdują się definicje funkcji językowych i adekwatne do nich polecenia, jest Między nami, w którym odrębne miejsce zajmuje dział zatytułowany Nauka o języku. W wymienionym podręczniku struktura przedstawianych pojęć jest sformułowana tak, aby uczeń posiadł wszelkie informacje, w związku z realizowanym tematem. Funkcje językowe ujęte są w ramki, które ułatwiają przyswojenie wiedzy, a ponadto zgrupowane tak, aby uczeń pojmował ich rolę i znaczenie. [11]
Propozycje lekcji na temat perswazji i manipulacji znajdują swoje szerokie zastosowanie w podręczniku Rozwinąć skrzydła, w którym poświęcono dużo miejsca wymienionym zagadnieniom. Polecenia pełnią nie tylko funkcję informacyjną, mają za zadanie udowodnić uczniom, że można posługiwać się językiem, wpływając na postawy odbiorców bez udziału ich świadomości. Poniżej znajdują się przykładowe ćwiczenia:
- W jakich dziedzinach manipulacja językowa jest stosowana najczęściej? Spróbuj to uzasadnić.
- Które z poniższych wyrażeń jest wykorzystywane w manipulacji językowej do pozyskania zwolenników, a które do uczynienia z odbiorców przeciwników opisywanego zjawiska:
a) niezdrowa konkurencja – szlachetne współzawodnictwo
b) staroświeckie poglądy – wierność tradycji
c) fanatyzm – wiara
d) propaganda – informowanie opinii publicznej
e) szowinizm – patriotyzm
f) terrorysta – partyzant [12]
Ponadto w podręczniku znajduje się cykl zajęć poświecony Prawdzie i kłamstwu w języku, który bezpośrednio nawiązuje do tematu manipulacji oraz perswazji językowej i dowodzi, że uczniów gimnazjum przygotowuje się do samodzielności językowej i kształcenia wyobraźni za pomocą ciekawie formułowanych poleceń. Przykładowe zestawiam poniżej:
- Jak można sprawdzić, czy poniższe zdania są prawdziwe, czy nie?
a) Trawa w lecie jest zielona.
b) Wisła wpada do Morza Bałtyckiego.
c) Suma kątów trójkąta wynosi 180 stopni.
d) Woda wrze w temperaturze 100 stopni C.
e) Stolicą Grecji są Ateny.
f) Jan Kochanowski urodził się 1 1630 roku, a zmarł w 1684 roku.
g) Powieść „Quo vadis” ma smutne zakończenie.
h) Każdemu wydaje się, że jest mądrzejszy.[13]
- Jak myślisz, dlaczego nie można powiedzieć, że kłamie, o kimś, kto:
a) zadaje pytanie;
b) coś komuś rozkazuje;
c) wypowiada zaklęcie
d) prosi o coś.[14]
Równie atrakcyjną propozycję w związku z tematem manipulacji i perswazji odnajdziemy w podręcznikach Anity Gis, która za pomocą tekstów różnych autorów i konstruowanych przez siebie poleceń stara się przekazać uczniom informacje na temat badanego zjawiska. I tak obok tekstów Mirosława Korolki i Artura Schopenhauera w klasie drugiej, znajduje się tekst Walerego Pisarka przy omawianym temacie w klasie trzeciej. Pod tekstami znajdują się polecenia dla uczniów, które odwołują się zarówno do przedstawionych fragmentów, jak i do doświadczenia i umiejętności ucznia. Wybrane przedstawiam poniżej:
- Odszukaj i przeczytaj fragment, który tłumaczy znaczenie wyrazu perswazja.
- Przypomnij zwroty, które są wyrazem świadomości mówiącego i podkreślają subiektywny sąd( np . w moim przekonaniu, według mnie, muszę przyznać). Dopisz kilka własnych przykładów podobnych zwrotów.[15]
Proponowanych rozwiązań odnośnie wymienionych tematów nie znalazłam w podręczniku Między nami. Ponadto osobnych zajęć w związku z nowomową, czy też wulgaryzmami nie ma w żadnym z wymienionych podręczników.
Reasumując, propozycje wydawnicze związane z nauką o języku stanowią ciekawy materiał, który poloniści mogą wykorzystać w pracy na lekcji . Autorzy poprzez gromadzone informacje, pomagają nauczycielom w kształceniu w uczniach kompetencji językowych.
